Жижиг биетүүдийн масс, нягтрал, эзэлхүүнийг хэмжиж, эрдэмтэд дэлхийн массыг хэрхэн тооцоолсон аргыг судална. Шууд жинлэх боломжгүй зүйлийг логик ба томьёогоор ойлгож болдгийг нээж мэднэ.
Алхамын нэрийг шууд харж, дэлгэрэнгүйг нь нээгээрэй.
Нотолгоогоо илгээсний дараа AI санал тухайн төсөлд идэвхтэй бол, багшийн үнэлгээ багш шалгасны дараа харагдана.
Масс гэж юу болохыг ойлго: Гартаа чулуу болон цаасны хэсэг авж, хоёрыг нь зэрэг барь. Аль нь илүү хүнд мэдрэгдэж байна вэ? Тэмдэглэлийн дэвтэртээ 'хүнд' ба 'хөнгөн' гэж бич.
Гурван биетийн массыг хэмж: Чулуу, мод, шавар гэсэн гурван биетийг жинлүүрт тус тус тавьж, массыг нь грамм (г)-аар хэмж. Хэмжилт бүрийг хүснэгтэд бич.
Биетүүдийн эзэлхүүнийг хэмж: 100 мл ус аяганд хийж, тэмдэглэ. Чулуугаа усанд дүрж, усны түвшин хэдэн мл өссөнийг хэмж. Энэ тоо чулууны эзэлхүүн (см³) болно. Бусад биетүүдийг мөн адил хэмж.
Нягтралыг тооцоол: Нягтрал = масс ÷ эзэлхүүн томьёог ашиглан гурван биет бүрийн нягтралыг тооцоол. Жишээ нь: масс 30г, эзэлхүүн 10см³ бол нягтрал = 30÷10 = 3 г/см³. Үр дүнг хүснэгтэд нэм.
Дэлхийн масс яагаад асар том болохыг бод: Дэлхийн радиус 6 371 км, нягтрал дунджаар 5.5 г/см³ гэдгийг уншаад, дэвтэртээ бич. Чулуунаасаа хэд дахин том болохыг харьцуул. Дэлхий бол маш том 'чулуу' гэж төсөөл.
Эрдэмтэд хэрхэн тооцоолсныг судал: Генри Кавендиш 1798 онд хоёр бөмбөлгийн хоорондох таталцлын хүчийг хэмжиж, дэлхийн массыг тооцоолсон. Энэ аргын тухай дэвтэртээ 3-4 өгүүлбэрээр бич: тэр юу хэмжсэн, яагаад чухал байсан бэ?
Масс, нягтрал, эзэлхүүний холбоог диаграммаар зур: Дэвтэртээ гурван дугуй зур: 'Масс', 'Нягтрал', 'Эзэлхүүн'. Тэдгээрийг сумаар холбож, томьёог дундад бич. Өөрийн хэмжсэн биетүүдийн утгыг жишээ болгон нэм.
Дэлхийн массыг шууд хэмжих боломжгүй шалтгааныг тайлбарла: 'Яагаад дэлхийг жинлүүрт тавьж болохгүй вэ?' гэсэн асуултад дэвтэртээ хариулт бич. Дор хаяж 2 шалтгаан дурдаж, нягтрал ба таталцлын хүч хэрхэн орлуулж болохыг тайлбарла.
Судалгааны дүгнэлтийн хуудас бэлд: Дэвтэртээ нэг хуудас гаргаж: (1) хэмжсэн гурван биетийн хүснэгт, (2) нягтралын томьёо, (3) Кавендишийн аргын тайлбар, (4) 'Би юу сурсан бэ?' гэсэн 2 өгүүлбэр бич. Энэ бол чиний эрдэмтний тайлан!
Дугуй дээр дарж алхамын дэлгэрэнгүйг нээгээрэй.
Масс гэж юу болохыг ойлго: Гартаа чулуу болон цаасны хэсэг авж, хоёрыг нь зэрэг барь. Аль нь илүү хүнд мэдрэгдэж байна вэ? Тэмдэглэлийн дэвтэртээ 'хүнд' ба 'хөнгөн' гэж бич.
Гурван биетийн массыг хэмж: Чулуу, мод, шавар гэсэн гурван биетийг жинлүүрт тус тус тавьж, массыг нь грамм (г)-аар хэмж. Хэмжилт бүрийг хүснэгтэд бич.
Биетүүдийн эзэлхүүнийг хэмж: 100 мл ус аяганд хийж, тэмдэглэ. Чулуугаа усанд дүрж, усны түвшин хэдэн мл өссөнийг хэмж. Энэ тоо чулууны эзэлхүүн (см³) болно. Бусад биетүүдийг мөн адил хэмж.
Нягтралыг тооцоол: Нягтрал = масс ÷ эзэлхүүн томьёог ашиглан гурван биет бүрийн нягтралыг тооцоол. Жишээ нь: масс 30г, эзэлхүүн 10см³ бол нягтрал = 30÷10 = 3 г/см³. Үр дүнг хүснэгтэд нэм.
Дэлхийн масс яагаад асар том болохыг бод: Дэлхийн радиус 6 371 км, нягтрал дунджаар 5.5 г/см³ гэдгийг уншаад, дэвтэртээ бич. Чулуунаасаа хэд дахин том болохыг харьцуул. Дэлхий бол маш том 'чулуу' гэж төсөөл.
Эрдэмтэд хэрхэн тооцоолсныг судал: Генри Кавендиш 1798 онд хоёр бөмбөлгийн хоорондох таталцлын хүчийг хэмжиж, дэлхийн массыг тооцоолсон. Энэ аргын тухай дэвтэртээ 3-4 өгүүлбэрээр бич: тэр юу хэмжсэн, яагаад чухал байсан бэ?
Масс, нягтрал, эзэлхүүний холбоог диаграммаар зур: Дэвтэртээ гурван дугуй зур: 'Масс', 'Нягтрал', 'Эзэлхүүн'. Тэдгээрийг сумаар холбож, томьёог дундад бич. Өөрийн хэмжсэн биетүүдийн утгыг жишээ болгон нэм.
Дэлхийн массыг шууд хэмжих боломжгүй шалтгааныг тайлбарла: 'Яагаад дэлхийг жинлүүрт тавьж болохгүй вэ?' гэсэн асуултад дэвтэртээ хариулт бич. Дор хаяж 2 шалтгаан дурдаж, нягтрал ба таталцлын хүч хэрхэн орлуулж болохыг тайлбарла.
Судалгааны дүгнэлтийн хуудас бэлд: Дэвтэртээ нэг хуудас гаргаж: (1) хэмжсэн гурван биетийн хүснэгт, (2) нягтралын томьёо, (3) Кавендишийн аргын тайлбар, (4) 'Би юу сурсан бэ?' гэсэн 2 өгүүлбэр бич. Энэ бол чиний эрдэмтний тайлан!
Бүх алхмаа дуусгаад шагналаа аваарай!